Според најновите стручни истражувања, во Македонија постојат 13 острови кои ја исполнуваат формалната дефиниција – копно со површина од најмалку 1 хектар, целосно обиколено со вода. Покрај нив, земјата располага со околу 50 речни острови и уште низа помали езерски островчиња во вештачките акумулации.
Меѓу нив, посебно место зазема Калата – остров (и повремен полуостров) во средиштето на Калиманското Езеро, со површина од 1,59 хектари. Сместен е во атарот на селото Дулица, во Општина Македонска Каменица, на самиот почеток од заливот кој се вовлекува кон градот Македонска Каменица.
Калата е единствениот остров во источна Македонија. Иако повремено, при ниско ниво на водата, во истото езеро се појавува и мало островче кај селото Тодоровци со површина од околу 0,2 хектари, Калата останува единствениот остров што целосно ја задоволува дефиницијата.
Историја што излегува од водата
Островот и неговата поширока околина, меѓу реките Брегалница и Каменичка, биле дом на утврден град уште од римско време. Денес, поради создавањето на Калиманското Езеро, само околу една петтина од овој град е над водата.
Археолошката целина е позната под името „Луковица“ и зафаќала површина од околу 5,3 хектари. Се смета дека името „Калата“ потекнува од зборот „кале“, иако постои и претпоставка дека е поврзано со калајот кој се вадел на ова подрачје, заедно со златната руда.
Денешните видливи остатоци се доцноантички, изградени со обнова на старите римски обѕидја. На јужното подножје на островот е откриена ранохристијанска црква, а на околу еден километар од неа и базилика, двете датирани од V век.
На теренот се среќаваат бројни керамички садови, питоси и градежен материјал, а на околу 500 метри северно од островот се откриени и повеќе гробови, што сведочи за значајното населување на овој простор во минатото.
Природни и физички особености
Калата се протега во правец североисток – југозапад, со должина од околу 300 метри, најголема ширина од 75 метри, и височина која варира од 15 до 25 метри, во зависност од нивото на водата. Вкупната должина на бреговата линија изнесува околу 550 метри.
Островот е оддалечен 100 до 150 метри од копното, но во летните месеци, кога нивото на водата се намалува, Калата станува полуостров, поврзан со копното на североисток.
Покриен е со дабова шума и бујна трева, а просторот е живеалиште на разновиден растителен и животински свет, вклучувајќи водоземци, влекачи и бројни видови птици.
Калата не е само природна реткост, туку и вредно археолошко и културно наследство, кое заслужува поголемо внимание, заштита и промоција.
